Gregor Mendel swoje największe dzieło pod tytułem Versuche über Pflanzen-Hybriden (pl. Badania nad mieszańcami roślin) opublikował w 1866 roku. Ta skromna praca stanowiła podwaliny pod naukę, którą później nazwano genetyką. Sam zakonnik pisał o swoich badaniach:
Wymaga pewnej śmiałości przystąpienie do pracy tak szeroko pomyślanej; jednak wydaje się, że jest to jedyna właściwa droga mogąca doprowadzić do rozwiązania zagadnienia, którego znaczenia dla ewolucji można nie doceniać.
Mendel planując swoje doświadczenie kierował się ciekawością. We wstępie swojej pracy stwierdza, że do pracy natchnęły go badania innych badaczy nad roślinami ozdobnymi w celu uzyskania nowych barw. Stwierdzenie prawidłowości w występowaniu tych samych form mieszańców skłoniło Mendla do przeprowadzenia doświadczeń. Sam autor pisze:
Kto zapozna się z dotychczasowymi pracami z tego zakresu, ten dojdzie do przekonania, że spośród wielu doświadczeń żadne nie zostało przeprowadzone w taki sposób, aby było możliwe: 1) wyodrębnienie wszystkich różnorodnych form, które występują w potomstwie mieszańców, 2) zestawienia wszystkich tych form w grupy odpowiadające poszczególnym pokoleniom i 3) ustalenie liczebności poszczególnych form.
Praca naukowa Mendla była syntezą kilkuletnich obserwacji dziedziczenia siedmiu cech u grochu (Pisum sativum), rośliny samopylnej. Cechy, które były analizowane miały po dwie , łatwo wyróżnialne formy:
- rośliny wysokie lub karłowate;
- kwiaty rozmieszczone wzdłuż łodyg lub zebrane w górnej części, tworzące rzekomy baldaszek;
- barwa młodego strąka zielona lub żółta;
- strąki normalnie spłaszczone lub pozwężane między nasionami;
- barwa kwiatów czerwona lub biała;
- barwa nasion żółta lub zielona;
- nasiona gładkie lub pomarszczone.
 |
| Cechy grochu zwyczajnego badane przez Mendla |
Dokonując krzyżowania pomiędzy ustalonymi formami groszku o przeciwstawnych cechach, zakonnika uzyskał pierwsze pokolenie mieszańców. Mieszańce rozmnażały się w sposób naturalny, przez samozapylenie, dając drugie pokolenie mieszańców.
Skrupulatna analiza cach w obu pokoleniach stworzyła podstawy do sformułowania wniosków, dzisiaj znanych jako I i II prawo Mendla. Jednak spostrzeżenia te, znane dzisiaj prawie każdemu, nie były docenione przez ówcześnie żyjących badaczy. Uwaga biologów była skierowana w zupełnie innym kierunku, a wcześniej ukazane dzieło Darwina (1958) zdawało się rozwiązywać problemy związane z dziedziczeniem i zmiennością. Darwin uważał, zgodnie z ówcześnie panującymi poglądami, że zmienność ma charakter ciągły. Mieszańce miały być pośrednie i w te cechy miały się utrzymywać w następnych pokoleniach. Operowano wtedy terminem "krew", który miał być rozcieńczalnym płynem. Z terminologii tamtych czasów utrzymały się do dzisiaj określenia typu rasa "pełnej krwi", "półkrwi" stosowane np. w hodowli koni . Idea rozcieńczenia wraz z poglądem, że zawiera mieszaninę składników, które raz złączone nie mogą być rozłączone, sprowadziło do wniosku, że dziedziczność opiera się nie na jakości, ale na ilości. Praca Mendla była traktowano jako opis nietypowego, mało znaczącego faktu, wyjątku od przyjętej powszechnie teorii.
 |
| Carl Erich Correns |
 |
| Hugo Marie de Vries |
 |
| Erich Tschermak |
 |
| William Bateson |
Dzieło Mendla zyskało należne mu uznanie już po śmierci autora.
